Het idee dat een duurzame gezondheidsverbetering onhaalbaar is, lijkt onuitroeibaar. “Ingesleten leefgewoontes zijn nauwelijks te veranderen”, werd pessimistisch in NRC geschreven. Al bijna een decennium bewijst Voeding Leeft het tegendeel. Meer dan vijfduizend mensen hebben inmiddels meegedaan aan het op diabetes type 2 gerichte programma Keer Diabetes2 Om. Na twee jaar is 28 procent van de deelnemers volledig van de diabetesmedicatie af. Van de mensen die aan het begin van het programma insuline gebruikten, was 71 procent daarmee gestopt. Negentig procent van de deelnemers geeft aan baat bij het programma te hebben gehad (bron: BMJ Journals).
Geheim
Wat is het geheim van het succes? Het programma kent een vaste opbouw. Tijdens een startbijeenkomst komt een groep diabetespatiënten bijeen onder begeleiding van een verpleegkundige, diëtist en coach. De deelnemers krijgen uitleg over diabetes type 2 en leefstijl: over de fysiologie van de ziekte, de rol van beweging en de invloed van diabetes type 2 op slaap. De relatie van stress en diabetes type 2 en de rol van ontspanning komen aan bod. Het uitgangspunt bij de programma’s is voeding en wat je ervaart als je onbewerkt gaat eten. Daarbij leren de deelnemers hoe ze een blijvende gedragsverandering kunnen realiseren. In de maanden erna komt de groep nog enkele keren bijeen om het nieuw aangeleerde gedrag te ondersteunen.
Van het programma bestaan inmiddels twee varianten, het online programma Keer Diabetes2 Om GLI en het fysieke programma Keer Diabetes2 Om Plus. De online variant wordt vanuit de basiszorg vergoed voor deelnemers die (nog) geen diabetesmedicatie of alleen metformine gebruiken. De variant met fysieke bijeenkomsten wordt ook vanuit de basiszorg vergoed voor deelnemers die het stadium van de metformine voorbij zijn, en waarbij medische begeleiding noodzakelijk is voor het veilig afbouwen van de medicatie.
Langere termijn
“De resultaten blijken ook op de langere termijn goed te zijn”, zegt Emma Coles. Samen met Barbara Kerstens vormt Coles de directie van Voeding Leeft. Hoewel de resultaten na vier en vijf jaar nog ongepubliceerd zijn, is duidelijk dat het gewichtsverlies nog behoorlijk stabiel blijft. Coles: “Veel mensen denken dat je na zo’n programma snel weer aankomt, maar de resultaten worden vastgehouden met name bij mensen die medicatie kunnen afbouwen.”
De succesfactoren van Keer Diabetes2 Om zijn ook te vinden in de programma’s van Voeding Leeft voor andere aandoeningen zoals reuma, ziekte van Crohn & colitis ulcerosa, kanker en MS. Ook houdt het bedrijf zich bezig met het bijscholen van praktijkondersteuners.
Waar kwam het idee voor Keer Diabetes2 Om vandaan?
Barbara Kerstens: “Voeding Leeft is in 2011 opgezet door bedrijfseconoom Martijn van Beek, huisarts Albert van der Velde en medisch fysioloog Peter Voshol, om het effect van voeding op de gezondheid aan een breed publiek duidelijk te maken. Ik werkte destijds als strateeg in een ziekenhuis en Albert van der Velde was mijn huisarts. Zo raakte ik bij Voeding Leeft betrokken. We besloten een congres voor artsen te organiseren om ze bewuster te maken van voeding en leefstijl. Dat congres was mede het startschot voor de Vereniging Arts en Leefstijl die enkele jaren later werd opgericht.”
“Kort na dat congres kwamen we in contact met diëtist Connie Hoek en verpleegkundige Nicole de Groot die op individuele basis begonnen waren om mensen met diabetes type 2 om te keren. Samen hebben we een programma ontwikkeld met 10 mensen in de eerste pilot.”
“Veel van de mensen van het eerste uur zijn nog steeds bij Voeding Leeft betrokken, kan ik tot mijn vreugde zeggen. Albert van der Velde is inmiddels overleden. Hij was een fantastische man. Veel van de ideeën van Voeding Leeft zijn van hem afkomstig.”
Jullie waren er vroeg wat betreft de leefstijlgeneeskunde. Hoe kwamen jullie daarin terecht?
Barbara: “Toen ik in dat ziekenhuis werkte merkte ik dat de zorg eigenlijk niet echt met gezondheid bezig is. De zorg is gefocused op zieke mensen en het verhelpen van hun problemen. Dat zat me dwars. Een belangrijk deel van de gezondheidszorg blijft buiten beeld, namelijk preventie en gezond blijven, en de behandeling van ziektes met de leefstijl.”
Emma Coles: “Ik kom uit Engeland en toen ik een MBA deed kwam ik mijn Nederlandse man tegen. Ik heb op verschillende plaatsen gewerkt en uiteindelijk kwam ik bij Ahold terecht. Na een aantal jaren in de voedingsindustrie merkte ik hoe moeilijk het is voor die industrie stappen te maken op gezondheidsgebied. Daar zijn ook andere partijen voor nodig. Ik wilde me meer op gezondheid focussen. Door de Amerikaanse hoogleraar Robert Lustig werd ik op Voeding Leeft gewezen. Toen ben ik met Barbara koffie gaan drinken.”
Wat zijn de uitgangspunten van Keer Diabetes2 Om?
Barbara: “We willen dat mensen met diabetes type 2 zelf kunnen ervaren wat voeding met ze doet. Dat doen we met ‘hoofd, hart en handen’. In de eerste plaats geven we de deelnemers meer inzicht in de ziekte. Vervolgens laten we ze zelf ervaren wat er in het lichaam gebeurt als ze bijvoorbeeld anders eten of meer bewegen. Mensen met diabetes zijn vaak het contact met hun lichaam kwijtgeraakt, dat moet worden hersteld. Vervolgens gaan de deelnemers zelf aan de slag, bijvoorbeeld door anders te gaan koken. Dat is het ‘handen’-gedeelte.”
“Een ander belangrijk uitgangspunt is dat we vanuit een wetenschappelijke basis werken. We willen dat artsen hun patiënten het programma met een gerust hart aanraden. Bij elke eerste pilot van Voeding Leeft betrekken we een klankbordgroep met artsen, wetenschappers en beleidsmakers van overheid en zorgverzekeraars.”
Wat zien jullie zelf als succesfactoren van het programma?
Emma: “In de eerste plaats leggen we de focus op wat mensen wél kunnen. Mensen met diabetes type 2 zitten vaak vast in een negatief verhaal. Ze worden vooral geconfronteerd met wat ze niet meer kunnen en levenskwaliteit die ze moeten missen. Wij helpen ze met positieve ervaringen zoals een eetpatroon dat vol te houden is en waarbij je heerlijk kunt blijven eten.”
Barbara: “Met het programma geven we de regie aan de diabetespatiënt terug. Doordat ze meer inzicht krijgen in hun bloedsuikerwaardes krijgen ze meer grip op hun gezondheid. Bij diabetespatiënten zie je vaak dat ze het zelfvertrouwen in de loop der jaren zijn kwijtgeraakt. Ze hebben de moed verloren om zelf te proberen gezonder te worden. Wij kunnen de deelnemers niet vertellen wat ze precies moeten doen, maar ze wel handvaten geven.”
Emma: “Een ander belangrijk element is dat we met groepen werken. De deelnemers steunen en adviseren elkaar. Ze trekken zich aan elkaar op. Artsen staan vaak verbaasd van hoeveel hun patiënten bereiken.”
Waarom is gedragsverandering eigenlijk vaak zo moeilijk?
Barbara: “Gedrag komt ergens vandaan. Mensen doen iets met een bepaalde reden. ‘Je moet anders eten’, kun je tegen ze zeggen. Vaak weten ze dat al lang. Toch lopen ze tegen beperkende factoren aan die een leefstijlverandering in de weg staan. Die moet je samen zien op te sporen. Daarom is coaching zo’n belangrijk onderdeel van onze programma’s.”
Emma: “Volgens sommige gedragswetenschappers kun je verandering alleen in heel kleine stapjes bereiken. Maar als je in kleine stapjes werkt, is het vaak ook makkelijk om terug te vallen. Wij kiezen een intensievere methode. Door meer kennis en ervaring op te doen merk je de effecten van de verandering. Op die manier maak je het jezelf eigen.”
Barbara: “Samen met de deelnemer gaan we op zoek naar wat de ongezonde gewoontes in stand houdt. Vaak komen min of meer dezelfde problemen terug zoals privéproblemen of sociale druk. Als je die in de groep boven tafel kunt krijgen, kan dat bij de andere deelnemers herkenning geven. Je ziet wat bij een ander misgaat, en je realiseert je dat je niet de enige bent. Vervolgens wordt je als deelnemer uitgedaagd om een wilsbesluit te nemen, om jouw problemen écht aan te pakken. In het vervolgtraject gaan we daarmee aan de slag.”
Hoe ziet de toekomst eruit voor Voeding Leeft?
Barbara: “We hopen veel mensen te kunnen begeleiden. Daarbij willen ze zo veel mogelijk samen optrekken met organisaties waarmee we het gedachtegoed delen, zoals Stichting Je Leefstijl Als Medicijn. Want diabetes type 2 is een veel te groot probleem om alleen aan te pakken. De diabetespatiënten worden ook steeds jonger, het is een dramatische situatie.”
“Daarnaast gaan we verder met programma’s voor mensen met andere aandoeningen. We hebben al veel mensen kunnen begeleiden met reuma, MS, IBD en mensen die kanker hebben gehad. Onze grote wens is dat we deze programma’s ook in het basispakket krijgen.”
Emma: “Zoals de diabeteszorg nu geregeld is met medicijnen slikken en insuline spuiten, is geen houdbaar model. De patiënten worden slechter in plaats van beter. Volgens sommige verwachtingen is het aantal mensen met diabetes type 2 in 2050 verdubbeld. We moeten doen wat we kunnen om dat tegen te gaan.”
